“Bu sabah 8.30’da birinci hava uyarısı yapıldı. Yatağımda uzanırken giderek sertleşen bir çınlama. Çabucak giyinip L.’yle terasa çıktık. Gökyüzü açık. Bütün kulübeler kapalı. Kahvaltı ettik. Her şey berrak. Verilen ortada Southwark’a hava saldırısı yapıldı. Hiç haber yok. Hepworth’ler pazartesi günü geldi. Daha çok deniz seyahatine benziyordu. Zorlama konuşmalar. Can meşakkati. Her şeyin içinden mana uçup gitmiş. Gazete okumaya bile değmiyor. BBC bir gün öncesinden haberleri veriyor. Boşluk. Beceriksizlik. Bunları yazmamda fayda var. Roger üzerinde çalışmaya beynimi zorlamayı tasarlıyorum. Ancak İlahım, bu hayatım boyunca yaşadığım en makus tecrübe.”(1)
Böyle yazıyor Virginia Woolf, 6 Eylül 1939 tarihli günlüğüne. İkinci Dünya Savaşı’nın altıncı günü. Woolf’un, 28 Mart 1941’de, paltosunun ceplerini taşla doldurup konutunun yakınındaki ırmağa atlamasından bir ay evvel bitirdiği son romanı ‘Perde Arası’nda ise takvim yaprakları 1939 Haziran’ını gösteriyordur. Savaşın başlamasına iki ay vardır. “İngiltere’nin tam göbeğindeki ücra bir kasabada” uğursuz bir önseziyle geleceğini bildiklerini savaşı beklerken, pek de gösterişli olmayan Pointz Konağı’nda İngiltere tarihini anlatan bir tiyatro oyunu sergilemeye karar vermişlerdir taşralılar. Oyunun metnini Miss La Trobe isimli oyun müellifi yazmıştır. Başlangıcından 1939’un o haziran gününe uzanan İngiltere tarihinin oyuncuları kasabanın alt sınıflarından oluşur, seyirciler ise soylulardır. Bütün dünya barbarlığa gerçek yol alırken, Woolf’un taşralıların ağzına yine Shakespeare’i yerleştirmesinde kadim bir uygarlığa, kültüre duyduğu inanç mı yatar? Köylüler, Shakespeare’in soylu kahramanları üzere şiir lisanında konuşurken, Avrupa faşizmin kara yazgısına hiç yenilmeyecek üzeredir. Taşranın o donuk pastoral dekorunda soyluluğun kafiyeleri uçak bombardımanlarının yok edemeyeceği güçte bir kültürü mü temsil etmektedir? Pekala ya, o soylu kafiyelerin ortasına karışan inek böğürtüleri?
PASTORAL GÖRÜNÜMDE ROMANS VE EPİK
Flaubert, aşka aşık Emma Bovary ile Rudolph’u Tarım Şenliği’nin orta yerinde buluşturur. Niyeti, Emma’yı zavallı bir kurbanı olarak gördüğü romansların canına okumaktır. Rudolph’un ucuz aşk kelamları köylülerin kaba saba latifeleri ve taşra kırlarını inleten böğürtüleri ortasında manasını yitirmiş, gülünçleşmiştir.
Woolf’un da niyeti bu mudur? Kraliyet dizelerine eşlik eden köy hayatı o gururla baktığı İngiliz tarihinin beyhudeliğini mi anlatmaktadır?
“Sonra birden hayal sönmek üzereyken inekler girdiler devreye. İçlerinden biri buzağısını kaybetmişti. Tam o anda kocaman, ay gözlü başını kaldırıp böğürdü. Ay gözlü başların hepsi geriye kaykıldı. Her inekten tıpkı hasret dolu böğürtü yükseldi.”(2)
İneklerin böğürtüsü temsil sırasında oluşan boşluğu doldurmuştur, oyun muharriri alkışlarla selamlar onları. Oyuncular oyunlarına devam ederler.
Mina Urgan, Woolf’un bu pek de anlaşılmayan romanında, İngiltere tarihini anlatan bir temsili mevzu etmesini, Almanlar her şeyi yıkıp yok etmeden evvel ülkesini ve tarihini yüceltme teşebbüsü olarak yorumlar.(3) Meğer Terry Eagleton’ın Woolf’ta gördüğünü söylediği siyaset yapma biçimi bu bahiste daha açıklayıcı olabilir:
“Woolf’un romanlarının faşizm aykırısı eserler sayılması için vilayetle de Hitler yahut Mussolini’yi kınaması gerekmez: Metinlerin tam da dokusunda ve sözdiziminde, klâsik anlatı biçimleriyle haylazca oynamalarında, süreksiz ve eksik olana düşkünlüklerinde, başıboş hislere ve yarım kalmış şeylere incelikle odaklanmalarında mevcut olan bir siyaset biçimidir bu.”(4)
Evet Miss La Trobe’un maharetsiz temsili, maharetsiz oyuncuların elinde gülünç bir şova dönüşür, hayvanlardan oluşan bir taşra korosu, Yunan tragedyalarındaki koro üzere daima varlığını duyurmakta, tahminen de o ışıltılı kahramanların birkaç ay sonra Alman uçaklarıyla çizilecek acılı yazgısını haber vermektedir. Dünyayı hizaya getiren insan, yanı başında küstahça varlığını duyuran ineklere karşı çaresizdir. Flaubert’te romanslara galebe çalan gerçeklik, Woolf’ta görkemli bir tarihi lime lime etmiştir. Tezek kokan taşra tabiatı, İngiltere tarihinin büyüklüğü karşısında büyülenmeye, sabahları göz ucuyla baktıkları gazeteleri bir çırpıda unutarak porselenlerinin hoşluğu karşısında kendinden geçmeye hazır taşralıları gerçekliğe çağıran bir fonksiyon mi üstlenir? Ne de olsa Eagleton’ın dediği üzere:
“Perde Arası’nın tam merkezindeki İngiliz köy hayatının görünürdeki istikrarı, savaştan harap olmuş bir tarihe zıt düşer. Sömürgeci fetih ve barbar tarihöncesi, kurmacanın uygarlaştırılmış yüzeyine hiç de uzak değildir.”
Evet, hiç uzak değildir, hakikaten taşra seyirliğinde İngiltere’nin sömürgeleri de vardır. Hayaletlere ve skandallara inanan hizmetçi kızlar, vaktin durduğuna yemin etmiş soylulardan mürekkep taşra hayatında durağan olmayan tek şey tabiattır. Gerçekten, soyluluğunu borsa simsarlığıyla değişen Giles, tabiata karşılık verdiğinde bir harekette bulunduğunu düşünüp rahatlar:
Perde Ortası, Virginia Woolf, Mütercim: Tomris Uyar, 201 syf., Bağlantı Yayınlaeı, 2023. “Tam orada, zeytin yeşili halkasıyla çöreklenmiş bir yılan çıktı karşısına. Meyyit müydü? Hayır, boğazına bir kara kurbağa takılmıştı. Ne yılan kurbağayı yutabiliyordu ne kurbağa ölebiliyordu. Kaburgalar kasıldı ansızın, dışarı kan sızdı. Doğumun tersyüz edilişiydi bu, müthiş bir çarpıtmaydı. Ayağını kaldırdığı üzere olanca gücüyle bastı üstlerine. Kütle ezildi, cıvıdı. Tenis pabuçlarının beyaz bezine kan bulaşmıştı yapış yapış. Tekrar de bir harekete girişmişti. Hareket, içini rahatlattı. Kan lekeli pabuçlarıyla yürüdü ambara gerçek.”
Belki de her şey tam iki ay sonra patlayacak lakin taşralı soyluların kendi hayatlarından çok uzakta gördükleri savaşın habercisidir. Ortalığın kan gölüne döneceği bütün mahlukatın malumudur.
Peki bahis nedir?
Sahnelenen oyun, onca şamata ortasında anlaşılmaz, sözcükler hiç susmayan rüzgar yüzünden duyulmaz olunca seyircilerden şikayetler yükselir. Ne anlatıyor bu oyun, bahis nedir?
Oysa Miss La Trobe’a nazaran mevzunun hiç kıymeti yoktur. Bahsin tek fonksiyonu his üretmektir. Eagleton’ın dediği üzere, “Virginia Woolf’a nazaran, roman edebi tipler ortasında ‘en esnek olanıdır’. Roman öteki yazınsal tipleri taklit eder ve dönüştürürken tıpkı vakitte onların parodisini yapar. Edebi atalarını kendi bünyesine eklemleyerek adeta Ödipal bir intikam alır.” Woolf, tahminen de bu esnekliği en çok ‘Perde Arası’nda kullanır, niyeti de bir his üretmek değil, çeşitler, biçimler ve gerçeklik ile temsil ortasında geçişlerle görünmeyeni açığa çıkarmaktır. “Garibaldi, Wellington, Sulama Dairesi Memurlarının Raporları, Hibbert’in At Hastalıkları”ndan mürekkep taşra eşrafı kitaplığının Shakespeare külliyatıyla, inek böğürtülerinin kafiyelerle, temsilin gerçeklikle çarpıştığı bu kanlı arenada seyirciler oyun müellifinin yakasına yapışıp Allah isteği için ayan beyan bir mana isterler. Meğer muharririn onlara vereceği bir şey yoktur.
SON PERDE
Son perdede kelam yoktur, oyuncular ellerinde tuttukları aynalarla seyircilerin ortasına dalarlar. En çok baş karıştıran ve hoşnutsuzluk uyandıran kısım de bu olur. Muharrir seyircilere ayna tutarak ne demek istemiştir?
“Aynalar, ayağa fırlayarak, sıçrayarak, zıplayarak döndüler ortalığa Işık tutarak, gözleri alarak, dans edip hoplayarak. Bir orta Bart… yansıdı birine. Bir orta Manresa. Derken bir burun. Şuradan bir etek. Sonra bir sürü pantolon. Şu bir yüz mü? Bizler mi? Düpedüz hainlik bu. Bizi olduğumuz üzere yakalamak, daha nasıl bir tutum takınacağımızı kestirmeye… Üstelik modül parça… Asıl çarpıtıcı, hudut bozucu, ayıp olan da bu.”
Köy ahalisi de şamatayı duyunca koşup gelmiştir:
“İnekler de katıldılar, üstümüze sıhhat, tam bir kör dövüşü! Debelenmeler, kuyruk şakırtıları ortasında tabiatın gizleri bir bir çözüldü, Dünyanın Efendisi İnsan’ı, yabaniden ayırması gereken bağlar da var. Derken köpekler de katıldılar şenliğe. Gürültüden kızışıp telaşla koşup geldiler!”
Köy seyirliğinin eleştirmeni de doğal olarak köy papazıdır. Zati temsilin maksadı kiliseye yardım toplamak değil midir, eleştirmenlik misyonunun papaza düşmesi de doğaldır. Fakat, papaz muharririn seyirciden, Woolf’un da bizlerden esirgediği manası bulup çıkarmaya muktedir değildir. Kendine pek de güvenemeyerek sorar cemaatine: Muharrir sanki, bizlerin birbirimizin bir kesimi olduğu iletisini mı vermiştir? En azından o o denli anlamıştır. Tabiatın kendi kelamını söylediği izlenimine kapılmıştır papaz, ne hakla kendimizle sınırlayabiliriz hayatı diye sormuştur kendi kendine. Papaz oyunun bildirisini yardımsever cemaati için arayıp bulmaya çalışırken gökyüzünde bir uçak filosu dolaşmaktadır.
Temsil boyunca gramofondan yükselen “Darmadağınız” müziği yerini, “Tanrı Hükümdarı Korusun” müziğine bırakır. İngiltere tarihi gelip bugünde, o rehavet dolu, işbirlikçi kabullenişle son bulacaktır: “Tanrı Hükümdarı Korusun.”
Kralı koruyan Tanrı’nın mana yokluğu karşısında kalabalığın hıncına uğrayan müellife merhameti yoktur. Papaz, alçak gönüllülüğü bırakıp kalabalığa sorar: Ayrıyeten sonunda başımıza birtakım sorular takılı kalmışsa, oyunun başarısızlığını göstermez mi bu?
‘Perde Arası’nın da Woolf’un “az başarılı” romanlarından biri sayılmasının nedeni bu mudur? Kim bilir… Halbuki, bir müellifin dünyaya son bakışında hissettiği o derin sızı vardır ‘Perde Arası’nda.
Miss la Trobe, “Fiyasko” diye nitelendirdiği temsilden sonra bir mağlubiyet hissiyle eşyalarını toplar. “Utku, aşağılanma, haz, ümitsizlik üzere karmaşık hislerin verdiği acıyı” orada çekmiştir, “üstelik de boş yere.” Bu, Woolf’un yorgunluğunun birebiri mıdır?
EN UZUN İNTİHAR MEKTUBU
Mina Urgan’ın aktardığına nazaran, bir eleştirmen ‘Perde Arası’nı “İntihardan evvel yazılmış en uzun mektup” diye tanımlamıştır. 26 Şubat 1941’de günlüğüne, başlangıçta ismini ‘Önümüzdeki Savaş’ olarak düşündüğü lakin sonra ‘Perde Arası’ olmasına karar verdiği romanı bitirdiğini müellif Woolf. Günlük’teki son tarih 8 Mart 1941’dir. 28 Mart 1941’de de intihar edecektir aslında. Meğer 13 Mayıs 1940’ta “Ama L. Şayet Hitler kazanırsa intihar etmek için garajda akaryakıt olduğunu söylese bile hayatımız sürüp gidiyor” diye yazmıştır günlüğüne. Evet, hayat sürüp gitmektedir, acılar içinde ‘Perde Arası’nı yazmaktadır Woolf. Eagleton’ın deyişiyle, büyük İngiliz muharrirlerinin, radikalliğine yaklaşamadıkları sözcükleri savaş uçaklarının uğultusu tarafından yutulana kadar müellif. Artık taşranın şamatası da kalmamıştır. Rüzgâr taşralı hayvan korosuyla bir olup İnsan’a oyun oynamayacaktır artık. Taşra seyirliğinin son perdesi dünyada hangi sesin yankılanacağını göstermiştir, uçak filosu havada süzülürken.
Kim bilir tahminen de Woolf da yorgun vücudunu ırmağa hakikat sürüklerken, Miss La Trobe üzere “Fiyasko” diye haykırmıştı, 59 yıllık temaşa-ı dünyadan sonra.
Dipnotlar
1. Virginia Woolf, Bir Muharririn Günlüğü, Çev. Oya Dalgıç. İstanbul: İş Kültür, 2014.
2. Woolf, Perde Ortası, Çev. Tomris Uyar, İstanbul: İrtibat Yayınları, 2023.
3. Mina Urgan, Virginia Woolf, İstanbul: YKY, 1995.
4. Terry Eagleton, İngiliz Romanı, Çev. Barış Özkul, İstanbul: Sözcükler, 2012.
