Barış Hakan Karayavuzoğlu
Murathan Mungan, 2023 yılında yayımlanan son romanı ‘995 Km’ ile Türkçe edebiyatta farklı bir polisiye denemesine imza atıyor. Roman, 1990’lı yıllarda Diyarbakır’da işlenen bir faili meçhul cinayetin akabinde, katilin Diyarbakır’dan Antalya’ya yaptığı 995 kilometrelik seyahati anlatıyor. Romanın çeşidi, yayınevinin kapak yazısında belirttiği üzere, “kara polisiye”. Kara polisiye, polisiye edebiyatının alt çeşididir. Kara polisiye romanlarda cürmün tahliline odaklanmak yerine, hatanın toplumsal ve ruhsal nedenleri, hatalının karakteri ve motivasyonu, kabahatin etkilediği beşerler ve ortam üzere ögeler ön plana çıkar. Mungan, bu çeşidi kullanarak Kürt sıkıntısını, faili meçhul cinayetleri, isimsiz başkahramanı ve devletin rolünü ele alıyor. Edebiyatımızda seçkin rastlanan, beklenmedik bir başkahramanın anlatıları ve gözlemleriyle, yaşanmışlıklarıyla ülkenin karanlık bir devrini anlatıyor. Mungan, karanlık bir bölgeden başkahraman aracılığıyla bir ışık yakalıyor ve okuru bu ışıkla aydınlatmaya çalışıyor.
Roman; rastlantısal olmayan, evvelce planlanmış ve eğitilmiş bir oyunun kurallarına nazaran ilerleyen, siyasi ve ruhsal bir anlatı. ‘995 Km’, devletin içindeki karanlık ögelerin, bölgedeki örgütlerle nasıl ilgi kurduğunu, görünenin arkasındaki bâtın gücün nasıl işlediğini ve bu gücün bireyler üzerindeki tesirini anlatıyor. Mungan, isimsiz bir katilin gözünden olayları aktarırken hem siyasi hem de ruhsal bir anlatım sunuyor. Anlatıcı, romanında, ülkenin yakın tarihine ve toplumsal yapısına panoramik bir bakış sunarken, okuru da katilin ruhunun derinliklerine götürüyor.
TETİKÇİNİN DİYARBAKIR’DAN ANTALYA’YA UZANAN 995 KM’LİK YOLCULUĞU
Romanın başladığı kent olan Diyarbakır, Kürt meselesinin merkezi olarak görülüyor. Romanın baş kahramanı, devletin resmi ve gayri resmi istihbarat örgütleriyle kontaklı olan, kimliği belgisiz bir katil. Bu isimsizlik, hem karakterin ötekileştirilmişliğini ve kimliksizliğini hem de onunla kurulan isim-eser münasebetinin derinliğini vurguluyor. Roman, tetikçinin Kürt aydın Samet Baran’ı öldürmesiyle başlıyor. Samet Baran, 1992 yılında öldürülen Musa Anter’in kurgusal bir yansıması olarak da okunabilir. Katil, cinayetten sonra Diyarbakır’dan kaçarken, bölgede yaşanan öteki faili meçhul cinayetlerin de ipuçlarını veriyor. Örneğin, Antalya’ya giderken uğradığı Mersin’de, Kürt bir iş adamının öldürüldüğünü duyuyor. Katil, cinayetleri işlerken, kendisini “davasına” inanmış biri olarak gösteriyor. Lakin, roman ilerledikçe, katilin davasının ne olduğu, kimin buyruğuyla hareket ettiği, hangi örgütle irtibatlı olduğu üzere sorular da gündeme geliyor. Roman, tetikçinin Diyarbakır’dan Antalya’ya kadar uzanan 995 kilometrelik seyahatinde, kendisine verilen faili meçhul cinayetleri işlerken hem kendi kimliği ve yazgısını hem de ülkenin siyasi ve toplumsal gerçeklerini aktarıyor. “Türkiye benim okuduğum, bildiğim tüm romanları aşıyor” (s 211) cümlesinde tabir edilen, baş kahramanın tecrübeleri aracılığıyla ülkenin ve kara bölgenin karmaşık geçmişine dair derinlemesine bir bakış sunulduğudur. Baş kahramanın yaşadığı olaylar, yalnızca ferdi bir kıssayı anlatmakla kalmayıp tıpkı vakitte geniş bir tarihî ve toplumsal bağlam içinde değerlendirilmekte. Müellif, bu karakter üzerinden ülkenin tarihini ve bölgesel dinamiklerini manaya eforuna vurgu yaparak, okuyucuya daha geniş bir perspektif sunuyor.
Roman, isimsiz başkahramanı ile de Türkçe edebiyatta farklı bir polisiye denemesi yapıyor. Roman boyunca, katilin bir ismi, kimliği, geçmişi, ailesi, arkadaşı olmadığı anlaşılıyor. Romanın 34. sayfasında baş kahramanı tanımlarken şöyle bir söz var: “Bedeninin içinde bir yabancı üzere yaşıyor.” Bu tanımlama ülke içinde geçerli epey vefat, katliam varken bu ülkede yabancı üzere yaşayan azımsanmayacak bir kitle var. Katil, yalnızca bir numara, kod, silah olarak tanımlanıyor. Öte yandan romanın öteki karakterleri de isimsiz. Hoca, Eğitmen, üzere lakaplarla anılıyorlar. Bu karakterler, devletin içindeki bâtın bir örgütün üyeleri ya da devletin temsilcileri. Romanın isimli karakterleri ise, Nihat Astsubay, Şeker Paşa, Metin Ercan, Saim Baran vd.
995 Km, Murathan Mungan, 264 syf., Metis Yayınları, 2023. ‘995 Km’, devletin, bölgedeki olaylarda direkt yahut dolaylı sorumluluğunu ortaya koyuyor. Devlet, hem katilleri hem de kurbanları yaratan hem cürmü hem de cezayı belirleyen hem adaleti hem de zulmü uygulayan bir güç olarak karşımıza çıkıyor. Devlet hem kendi içinde hem de dışarıda çeşitli örgütlerle iş birliği yaparak hem kendi çıkarlarını hem de diğerlerinin çıkarlarını koruyan bir yapı olarak görülüyor. Devlet hem görünür hem de görünmez bir formda hem resmi hem de gayri resmi bir biçimde, hem yasal hem de yasa dışı bir biçimde faaliyet gösteriyor; hem kendi kabahatlerini hem de oburlarının hatalarını örtüyor, hem kendi karanlığını hem de diğerlerinin karanlığını yayıyor. Devlet hem kendi kara yüzünü hem de oburlarının kara yüzünü gösteriyor; lakin hem kendi kara kutusunu hem de oburlarının kara kutusunu açmıyor.
‘995 Km’lik seyahatte Mungan’a has bir öbür özellik de yerlere ilişkin anlatımlardır. Okur bu anlatımlarla kahramanın seyahatine eşlik ediyor. Kentleri; sokakları, bahçeleri, otogarları, mescitleri, hamamları, pasajları, kahvehaneleri, çay ocakları, kitapçıları, pastaneleri başkahraman ile geziyor ve yaşıyor. Öte yandan anlatı, Kürt coğrafyasında yaşanan olayları oradaki yapıları irdeleyerek gerçekliği gözler önüne seriyor. At izinin it izine karıştığı vakitlerde at iziyle it izini net bir halde ortaya koyuyor.
MURATHAN MUNGAN YAPITLARINDA ‘ÜÇ’ SAYISI
Romanın temel sorunu, devlet ve gayri resmi yapılar ortasındaki derin münasebetlerin, faili meçhul cinayetlerin ve bunların toplumsal bellek üzerindeki tesirlerinin ortaya konmasıdır. Roman, tetikçinin yaptığı aksiyonların bir gün kendisine döneceğini, yani failin bir gün mağdur olacağını gösterir. Hakikaten tetikçi, çok sayıda faili meçhul cinayet işledikten sonra, kendisi de tıpkı formda öldürülür. Bu, hem yapıların birbirlerini kullanıp yok ettiğini hem de yazgının genetik mirasının kaçınılmaz olduğunu gösterir. Romanın sonunda tetikçi bir hayal gördükten sonra mevte yaklaştığını hisseder lakin öleceğine ihtimal vermez. Namaz kılmaya başladığı sırada üç kurşunla vurulur. Üç kurşun imgesi, hem Mungan’ın yapıtlarında sıklıkla kullandığı üç sayısının art belleğine atıfta bulunmasından hem de kült sayılar içerisinde olmasından ötürü sembol misyonundadır. Gerçekten, Tetikçi de cinayetlerini üç kurşunla işlerken kendi mevti de üç kurşun ile gerçekleşir. Yasal şiddet monopolünü elinde bulunduran devlet yapıları, bu şiddet monopolünü Kürt coğrafyasında olabildiğince kullanmıştır. Yeri geldiğinde bu şiddet monopolünü kendi rızasıysa öteki yapılara istekli olarak devretmiştir. Bu yapı da Cihadın Askerleri’dir. Tetikçinin vefatı, oyunun kurucularından biri olan ana oyuncunun da mat olması manasına gelir. Bu, zafer sarhoşluğu içindeki galip olanların bir gün mağdur olabileceğini hissettiren bir ironidir. Roman, bu ironiyi değerli bir transfer olarak sunar.
Devletin zımnî yapılanmasından gelen bir başkahraman, devletin nasıl bir vefat makinası haline geldiğini işlediği cinayetlerle ortaya koyuyor. Bölgedeki savaş evvel devleti sonra tüm yapıları kirletmiştir. Mungan’ın bu kirlilik ve çürüme ile ilgili yazdıkları aslında hepimizin bildiği lakin lisana getirmekten korktuğu gerçeklerdir.
JEM, CİHAHIN ASKERLERİ VE KÜRT HAREKETİ
‘995 Km’, tesadüfe dayalı bir olay örgüsüne sahip olmayan, evvelden planlanmış, kurgulanmış ve eğitilmiş bir oyunun kurallarına nazaran ilerleyen bir roman. Romanın karmaşık yapısında üç ana öge belirleyici rol oynar: JEM, Cihadın Askerleri ve ismi konulmamış Kürt Hareketi. Bunların yanı sıra, gazetecilerin olaylara yaklaşımı, yorumlaması ve olaya renk katan öteki ögeler da yardımcı öğeler olarak fonksiyon görür. Mungan, bu romanıyla son elli yıllık Türkiye tarihindeki değerli figürlere ve olaylara da göndermeler yapar. Romanda en besbelli isimlerden biri de Gaffar Okan’dır. JEM ve Cihadın Askerleri ortasındaki çıkar bağlantısının bir eseri olarak ortaya çıkan baş kahraman, iki tarafın da içinde yer alan ve kendisini davasına adamış bir piyon rolündedir. Olayın şah kısımlarını ise, devlet ve din ismine hareket eden Cihadın Askerleri yapısı oluşturur. Bu iki yapı, kendi çıkarları ve emelleri doğrultusunda birleşmiş, ters ve ötekileştirici bir siyaset izlemiş ve bunun için kendi ellerini kirletmek yerine piyon vazifesinde askerler yetiştirmiştir.
‘995 Km’deki öteki kıymetli bir transfer ise, olayların tarihî derinliğinin gerçekle örtüşmesidir. Roman, aslında Diyarbakır’dan başlayıp Alanya’da sona eren bir olaylar zinciri olarak görünse de art planda devlet şuurunun tezahürü vardır. Roman, Diyarbakır’da başlayarak 80’li yıllardaki iktidari anlayışın izdüşümleri olan karanlık bir atmosferden ilerler ve olaylar bunun üzerine kurgulanır. Romanın Alanya’da bitmesi, rastgele bir tarihî olayla ilişkilendirilemese de anlatıcının daha hoş günlere ve umuda olan inancının, demokratik ve özgürlükçü bir yapıya karşı olan isteğinin bir tabiri olarak yorumlanabilir. Mungan’ın kitabına Türkiye’nin yakın tarihi demek biraz hafif bir tanımlama oluyor, kitap Türkiye’nin kanlı ve karanlık bir tarihinin tanıklığını yapıyor.
Roman, Türkçe edebiyatta kara polisiye tipinin özelliklerini kullanarak farklı bir çeşit olarak kıymetlendirilebilir. Kürt problemini, faili meçhul cinayetleri, isimsiz başkahramanı ve devletin rolünü ele alan roman, hem gerçek hem de kurgu ortasında bir köprü kuruyor. Hem tarihî hem de aktüel bir hafıza oluşturan roman, edebi ve siyasi bir metin olarak okunabilir. Yüzünde üzüntü ve acının hiç eksik olmadığı bir halkın yaşadıkları, yalnızca içimizde bir acı uyandırmasın. Devletin burada yaşattığı acılar ve acılar, bizde utancı ve yüzleşme isteğini çoğaltsın. Yüzyılların birçok zulmünden kalma derin bir yas duygusu yaşayan bölge halkının yasını ve acısını bitirmek, lakin bu acıyı bilmek ve anlamakla mümkündür. Murathan Mungan’ın ‘995 Km’ isimli kitabı, umarım buna vesile olur.
