Bircan Değirmenci
DİYARBAKIR – ‘Cadının ‘Bohçası’, ‘Kestirmeden Hikayeler’ ve ‘Yırtık Bohça’nın akabinde sanatçı Esmeray yeni oyunu ‘Olsun’ ile Diyarbakırlı izleyiciyle buluştu. Esmeray, Dayanışmanın Bayan Hali Derneği’nin 25 Kasım Bayana Yönelik Şiddetle Gayret Haftası aktiflikleri kapsamında Mordem Sanat Merkezi’nde sahneye çıktı.
Esmeray’la hayatına, politik geçmişini ve verdiği çabaya dair konuştuk.
Esmeray, “Son birkaç yıldır yerleştiğim Çanakkale’nin Bayramiç ilçesinde köy kahvesinde otururken yöre sakinlerinden yaşlı bir amca beni gözüne kestirmiş ve konuta iki bayanı görücü için göndermişti. Bayanlar niyetlerini açıkladıklarında ‘Ama ben trans kadınım’ dedim. ‘Olsun’ diye yanıt vermişlerdi. Esasen Bayramiç halkı her şeye ‘Olsun’ diye cevap verir. Kürdüm dediğimde de ‘Olsun, falan kesin gelini de Doğulu’ diyorlar. Sen gel 50 yıl çaba ver Bayramiç’te bunun karşılığı yalnızca tek bir sözle ‘olsun’ olsun” diye konuştu.
‘HOMOFOBİ KIRILMASA DA FERDÎ OLARAK BENİ SEVMİŞLERDİ’
Esmeray’ı 90’lı yıllarda İstanbul’da Mezopotamya Kültür Merkezi’ndeki (MKM) tiyatro derslerinden hatırlıyorum. 1987 yılında Kars’tan İstanbul’a göç eden Esmeray, küçük yaşlardan beri tiyatroya ilgi duyduğu halde ilkokul mezunu olduğu için bunun imkansız olduğunu düşünürmüş. Ancak bu işi alaylıların yaptığını da görünce ‘neden olmasın’ diyerek bu hayalinin peşinden koşmuş.
Esmeray, Pınar Selek’in öncülüğünü yaptığı Sokak Sanat Kümesi içinde yer alırken tiyatro dersleri almak için MKM’nin kapısını çalar. Buradaki Teatra Jiyana Nû’dan Yıldız Gültekin’le tanışıp arkadaş olur. “MKM’nin büsbütün Kürt kültürü üzerine araştırma ve faaliyet yürüten bir yer olduğunu görünce daha çok benimsemiştim” diyen Esmeray, MKM’de evvelce Yıldız Gültekin dışında herkesin ona önyargılı ve temkinli yaklaştığını söylüyor:
“Altı ay gidip geldim ancak Yıldız olmadığı vakit içeri alınmıyordum. Bunu Yıldız’a anlattığımda ‘Ne demek seni almıyorlar. Elini masaya vurmalısın. Gerekirse idareyle konuş, toplantıları bas. Burası bizim olduğu kadar senin de mekanın’ dedi. Ben de Yıldız’dan aldığım güçle daha rahat gidip gelmeye başlamıştım. Giderek hepsiyle hoş arkadaşlıklar kurdum. Homofobileri kırılmasa da şahsî olarak beni sevmişlerdi. Hatta MKM çalışanlarından birine platonik aşık olmuştum. Sonra öğrendim ki adam evliymiş ve çocukları varmış. Çok mahcup olmuştum, olmayacak bir şeydi anlayacağın.”
Esmeray, iki yıl MKM’de fiyatsız tiyatro dersleri alır: “Bana alt kümelerde çalışmamı teklif etmişlerdi lakin Amargi’de tiyatro kümesi kurulunca orada devam ettim. Jiyana Nû’da görüş ayrılığı nedeniyle ayrılanlar oldu. Ben iki kümenin yanına da gidip geliyordum. Onlar da birbirlerini seviyordu ancak kimi noktalarda anlaşamamışlardı.”
OTOBİYOGRAFİK ÖYKÜLER: CADININ BOHÇASI
Esmeray, hayatından kimi kesitleri ve tanıklıkları oyunlaştırmaya karar verir. Oyun müellifi bir bayan arkadaşının dayanağıyla kıssaların sıralamasını yapar. ‘Cadının Bohçası’ bu halde ortaya çıkar ve çok ilgi görür. Esmeray, “Tiyatronun çeşitli alanları var. Ben anlatıcılık yapıyorum, benimkisi bir nevi meddahlık” diyor.
BGST Yayınları tarafından kitabı basılan ‘Cadının Bohçası’, Türkiye’nin birçok vilayetinde gösterilir.
‘DİYARBAKIR İNSANI ÇOK POLİTİZE’
Esmeray, ‘Cadının Bohçası’ için, “Cadının Bohçası bir nevi toplumsal sorumluluk projesi üzere oldu. Özel günler, şenlikler dışında üniversitelerde toplumsal cinsiyet dersleri yeni verilmeye başlandığında birçok üniversiteden çağrıldım. Toplu halde izlemeye geliyorlardı. İstanbul ve Ankara’da gitmediğim üniversite kalmadı. Çok fazla izleyiciye ulaştım. Avrupa turnesi de oldu” diyor.
Lakin Diyarbakır izleyicisinin Esmeray’da yeri diğerdir: “2009’da Diyarbakır’a başvurduğumda belediye lideri Osman Baydemir’di. Ben kendisini evvelden tanıyordum. ‘Esmeray’a salonu vereceksiniz ve fiyat almayacaksınız’ diye talimat vermişti. Ancak bir baktık yalnızca 60 bilet satılmış. Korkuyorlar, salon boş olacak diye. Sonra TV’de altyazıyla duyurusu geçince salona ekstra sandalye taşımaya başladılar. Çok hoş reaksiyonlar almıştım. Buranın insanı çok politize ve sanata da hürmet gösteriyorlar. Buradaki izleyici espriyi daha tamamlanmadan kapıyor. İnteraktif oluyor ve sen de yükseliyorsun. Burada çok kere oynadım ve her seferinde çok hoş hislerle ayrıldım.”
‘OYUN BİTTİKTEN SONRA ‘BENDEKİ ÖNYARGILARI YIKTIN’ DİYEN ÇOK OLUYOR’
Esmeray, izleyiciler ortasında vakit zaman transfobik olanların reaksiyon verdiğini, oyundan çıktığını da belirtiyor: “Benim de izlerken sıkıldığım kimi oyunlardan çıktığım olmuştur. Olağan karşılıyorum. Bilhassa erkekler çıkıyor, onları anlıyorum. Zira ‘acaba bu beni mi anlatıyor?’ diyerek kendini sorguluyor ve yüzleşmek istemiyorlar. Ben o denli görüyorum. Sonuna kadar izleyip eğlenen fakat en sonunda ‘bu ne biçim oyundu’ diyenlerin yanı sıra oyun esnasında reaksiyon gösterip çıkışta benimle fotoğraf çektirenlere de rastladım. Oyun bittikten sonra gelip ‘bendeki önyargıları yıktın’ diyen de çok oluyor.”
‘BÜTÜN KİMLİKLERİM SAKINCALI’
Etnik ve cinsel kimliği nedeniyle daima baskılara maruz kalır Esmeray lakin bu baskılar onun çabasına daha çok sarılmasına neden olur: “Benim bütün kimliklerim sakıncalı. Kürt kimliğim, feminist kimliğim. Bana ‘Kadın oldu da feministliği eksikti’ diyen bile oldu. Bu baltalamalar beni daima güçlendirdi. Zira ben kendi köyümden biliyorum. Yurtsever bir ailede yetiştim. Ailem de baskılara karşı ayakta kalmak, gayret etmek zorundaydı. Mesela Şii Azeriler bize kız vermiyorlardı. Amcamın oğlu Azeri köyünden bir kızla birbirlerine aşık olmuşlardı. Kızı istemeye gittik. Bizi çok hoş ağırladılar, hatta koyun falan kestiler. Adam dedi ki ‘Bizim minderimizde oturmuşsunuz, canımızı isteyin verelim lakin bu evlilik mümkün değil’. Gidip kitabını getirdi, İran’dan molla çağırdı. ‘Mezhepler uymadığı için size kız veremeyiz’ dediler. Biz de ‘Kız tahminen bizim mezhebe geçer’ dedik fakat onu da kabul etmediler. Sonra annemle yengem kızı kaçırdılar. 6 ay sonra ağalar, beyefendiler ortaya girdi ve barıştılar. Sonra kızın anne ve babası ‘Keşke en başta yanlış yapmayıp verseydik’ dediler. Artık en çok sevdikleri damatları amcamın oğlu. Ve o aile de değişti, hepsi HDP’ye oy veriyor. Aileler birbirini çok sevdi ve sonra kız alıp vermeye başladılar.”
‘KÜRT HAREKETİ 50 YILDIR ÇALIŞIYOR…’
Siyasete atılması ÖDP’ye üye olarak başlar Esmeray’ın. Bir yıllık üyelikten sonra bu sefer HDP’ye gidip gelir. Esmeray o süreci, “‘HDP idaresinde neden bizden kimse yok, neden aday gösterilmiyor, neden karar düzeneklerinde LGBTİ bireylerden kimse yok?’ formundaki sorularıma karşılık daima ‘Halk şimdi hazır değil’ diyorlardı. Daha sonra HDK Meclisi’ne girmeyi başardım. İstanbul’daki kongresinde ben, Hüda Kaya, Garo Paylan divana seçildik. Hüda Kaya yanımda oturuyor, basın daima bizi çekiyordu. Sonradan çok şey değişti. LGBTİ komitesinin neredeyse içi boşaldı. Son kongrede LGBT+ ibaresi kaldırıldı. Bu kendi başlarına aldıkları bir karardı. Daha sonra bayanların dayatmasıyla cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği ibaresi eklenmiş. Yeni tüzükte LGBTİ ibaresi yok. Bir insan 30-40 yıl çalışıyor ve emekli olunca karşılığını alıyor. Kürt hareketi 50 yıldır çalışıyor ve hiçbir şey alamadı. TRT Kürdi Kürtçe yayın yapabilir ancak bizim değil. Tıpkı şey LGBTİ hareketi için de geçerli, çok yürekle gelişti, büyüdü, çok insanın takviyesini gördük lakin direniş hakkımızın hiçbirini alamadık” tabirleriyle anlatıyor.
‘BENİ ‘BU DA BİZİM KIZIMIZ ESMERAY’ DİYE TANITIYORLARDI’
Barış Anneleri İnisiyatifi’nde çalışan kuzenini ziyarete gidip gelmesiyle buradaki bayanlarla tanışır Esmeray:
“Bir gün kuzenimi görmeye gittiğimde orada bulamadım. Analardan biri kuzenime, ‘Rahime, bugün bir arkadaş geldi seni sordu. Hani var ya satanistler, siyah giyinenler’ demiş. Rahime de sanki hangi arkadaşımı sataniste benzetmiş diye düşünmüş. ‘Sesi biraz kalın mıydı?’ diye sormuş. Bayan da biraz daha hatırlatmak için ‘Hani yolda çalışanlar, yazık polis onları çok dövüyor. Onlardan biriydi’ demiş. O denli deyince Rahime anlamış benden kelam ettiğini. Gidip gelmeyi sıklaştırınca beni çok sevmeye başladılar. Daima onlarla birlikteydim. O denli dikkat ediyorlardı ki biri geldiğinde öbür bayanları isminden sonra ana diye tanıştırırken sıra bana geldiğinde ‘Bu da bizim kızımız Esmeray’ diye tanıtıyorlardı. Bu itinası kimse göstermiyordu. Hareketlere, basın açıklamalarına falan onlarla katılıyordum. Ben ve iki metre uzunluğunda trans arkadaşım Ebru, analarla birlikte yürürdük. Bir seferinde, sanırım 8 Mart’tı, yöresel kıyafetler giymiştim. Amargi’den çıkıp barış analarıyla yürüyorum. Yeğenlerim de beni arıyormuş. Sonra birden baktım seslendi yeğenim: ‘Arzum gel gel, amcam burada’ demişti. ‘Amcama kıyafetler ne kadar yakışmış. Kız amca, sabahtan beri seni arıyoruz’ demişti.”
‘ERKAN BAŞ’I ÇOK SEVİYORUM’
Son seçimlerdeki TİP’ten milletvekili adaylığı hakkında konuşan Esmeray, “Epeyce çalışmışlar, dernekler de benim aday gösterilmemi önermiş. Bana teklif ettiklerinde şımarık çocuklar üzere ‘yapamam’ diyemezdim. Bu bir sorumluluktu. Bir de o vakit Emek ve Barış Blok’unda yer aldıkları için ‘tamam’ dedim. Artık hala TİP’teyim. Erkan Baş’ı çok seviyorum. Bana özel bir ihtimam gösteriyor sağ olsun. Daima arayıp sorar” sözlerini kullanıyor.
‘CAN GÜVENLİĞİMİZ TEHLİKEDE’
Son seçimlerdeki LGBTİ+ bireylere karşı geliştirilen telaffuzlara ve tehditlere de değinen Esmeray, şöyle konuşuyor:
“Bütün dikta rejimlerinde bu oluyor. Hitler evvel komünistleri sonra eşcinselleri damgalamıştı. Pembe üçgen damgası vurarak eşcinselleri katletmişti. Sağ siyaset yapan ya da diktatörlük hayalleri kuran bütün rejimler bunu yapıyor. Çok zavallıca geliyor. En zayıf halkadan başlayarak, aile yapısı, dini de katarak aslında halkın kıymetleriyle oynayarak bir düşmanlaştırma ve amaç gösterme durumu var. Türkiye’nin Cumhurbaşkanı hata işliyor. Gaye göstermek Anayasa’da hatadır. Birlikte ittifak yaptığı partilerle LGBTİ+’ları yok edeceğiz halinde bir mutabakat imzalandı. Tekrar Refah ve HÜDA PAR’la bu muahedeyi yaptı. Kelam verdi yani onlara. Bu da cinayetlerin önünü açacak, can güvenliğimiz tehlikede. Politik olmayan eşcinsel bireylerin durumunu düşünebiliyor musunuz? Yalnız ve kaygı içindeler. Seçim devrinde bana gelip ‘Biz ne yapacağız, ne olur abla seçil’ diyen gençler vardı. Çok korkuyorlar. Elimizden geleni yapıyoruz lakin her şey o kadar yasak ki. Başında LGBTİ geçen her aktifliği kesinlikle yasaklıyorlar. Türkiye’yi çok terk eden oldu. Fırsat bulan gidiyor. Avrupa da güllük gülistanlık değil lakin hiç değilse maksat gösterilmiyorsun, yasal hakların var. Mesela trans bayansın, bir yerde restoran hizmeti alamazsan bunun cürmü büyüktür. O işyerini kapatma, mühürleme nedenidir. Eşcinsel olduğun için özel bölüm yahut kamu kurumları seni çalıştırmıyorsa bu da cürümdür ve yaptırımı var. Maalesef ülkemizde bu bu türlü işlemiyor. Yeniden de umutsuz değiliz. Çaba etmekten öteki bahtımız yok ve biz sonuna kadar bu gayrete devam edeceğiz.”
Kalp rahatsızlığı nedeniyle bir yıl ortanın akabinde hekimlerinin “mutluluk hormonu salgıladığı için tiyatro yapmak yeterli gelebilir” diye onay verdiği Esmeray, ‘Olsun’ oyunuyla Mersin ve İzmir’e gidecek. Ayrıyeten her ay İstanbul’da Emek Sahnesi ve Kumbaracı50’de izleyiciyle buluşmaya devam edecek.
Yolun açık ‘Olsun’ Esmeray!
