İki gün sonra Türk tiyatrosu için kıymetli bir ödül merasimi olacak. 3 Ekim’de 25. Yapı Kredi Afife Tiyatro Ödülleri Haliç Kongre Merkezi’nde yapılacak merasimle kazananlara taktim edilecek. Mükafatın ismi neden ismi Afife’den, dünyada ve Türkiye’de tiyatro ödül merasimlerine, Dionysos’tan günümüze tiyatronun kat ettiği yollara tekrar uzunca bir söyleşiye varsanız, favori içeceğinizi yanınıza alın, seyahatimiz başlıyor. Bu sefer cep telefonlarınızı kapatmayın, çünkü büyük çoğunluğunuz bu yazıya telefonlarınızdan okuyorsunuz. Lakin oyunları seyrederken lütfen cep telefonlarınızı kapatınız ve kapattırınız.
Özellikle tiyatro, sinema üzere içinde çok parametreye sahip sanatlarda kıymetlendirme yapmak ve ödül vermek daima zordur. Tabi ki sanatçı olarak mükafata layık görülmek çok gurur vericidir. Sanat alıcıları için de ödül almış sinemaları, oyunları ya da oyuncuları takip etmek farklı bir heyecandır. Oyuncular ve tiyatrolar için öbür bir kazanım da daha sonra yapacakları işlerin çıtasını yükselten ve çıkarını arttıran tarafı elbette. Bu çağlar uzunluğu da bu türlü olmuş aslında. Sanatkarların desteklenmesi için imparatorlar, hükümdarlar, devletler, burjuvazi ya da kurumlar, değişen kimliklerde güç ya da kapitalin sahipleri diyelim bunlara, sanata ve sanatkarlara hamilik yapmışlar.
Sizi tiyatro tarihinin başlangıcına, Olimpos’a götürüyorum evvel. Birinci olarak Zeus’un baldırından, sonra da ayrıldığı modüllerden iki sefer doğan Dionysos, acı çekme ve mevtin, sevinç ve ömür ikileminin rabbidir. Ve bu özellikleriyle tragedya ve komedyanın yaratıcısıdır. Tabiatı anlamaya çalışan insanın mevsimlerin değişimini kutlayıp, rablerin yağmuru kendilerine göndermesi için onlara birtakım övgülerde bulundukları Dionysos Şenlikleri tiyatro tarihinin başlangıcı olduğu üzere tiyatro ödüllerinin de miladıdır diyebiliriz.
Dionysos
Tiyatro insanlık tarihi kadar eskidir. Antik Yunandan başlayıp, Roma periyoduna ilerlerken tiyatro, metinler ve sahneleme ögeleri olarak büyük değişime uğramıştır. Sonra Orta çağ gelmiş, kilise baskısı ile besbelli olarak tiyatronun üstüne siyah perdesiyle çöküvermiştir. Tiyatronun tekrar canlanması Rönesans ile başlamış, o periyoda kadar tiyatrolara verilen para mükafatlarına ek olarak ceza sistemi de faal biçimde uygulanmıştır. Yani sevgili okuyucu dünya nizamı daima bu türlü gitmiş; her baskı devrinde sanat/sanatçı cezalandırılmış lakin sonra aydınlıklara çıkılmıştır. Umudumuz baki.
Neredeyse tüm Avrupa’yı etkilemiş olan, daha çok asker ve politik kimliğiyle bildiğimiz Napolyon, tiyatroda bilhassa klasik oyun müellifliğini desteklemiş ve 1804 yılında Comedie Française’te sahnelenen En Uygun Tragedya ve En Yeterli Komedya başına her yıl 10.000 ve 5.000 franklık mükafatlar vermiştir. Çağdaş çağa geldiğimizde mükafatlar giderek çeşitlenmeye başlamıştır.
Drama müelliflerini da teşvik eden 100 yıllık esaslı bir tertip olan Pulitzer Ödülleri ile başlayalım çağdaş çağ mükafatlarına. Amerikalı gazeteci Joseph Pulitzer, 19. yüzyıl sonlarında Amerikan gazeteciliğinin en değerli örneklerinden biri haline gelir, muhalif yanıyla dürüstlüğün peşinden giden Pulitzer, hayatı boyunca gazeteciliğin ilerlemesinde değerli bir rol oynar. Vefatının akabinde mirasıyla Columbia Üniversitesi Gazetecilik Fakültesi kurulur. Evvel genç nitelikli gazetecilerin yetişmesi ve bu fakültede okuyan öğrencilerin daha güzel eğitim alabilmeleri için burslar verilmeye başlanır, akabinde 1917 yılında Pulitzer Gazetecilik Mükafatları ismi altında mükafatlar kategorileri birinci vakitlerde yalnızca edebiyat ve gazetecilik alanlarından oluşurken, 1918 yılında Edebiyat kategorisi başlığının altına Oyun Müellifliği kategorisi eklenir. Vakitle kategoriler ortasına şiir, müzik ve fotoğraf alanları da eklenir verilen ödül sayısı 21’e ulaşır. Gelişen çağa ayak uyduran ödül kategorileri ortasına online gazeteciliği de ekler. Değişimler ile birlikte kıymetlendirme sistemleri değişmeye başlamıştır. Değerlendirmeler online sistemde yapılmaya başlar. Değerlendirmeyi yapan seçici heyet popülerlikten uzak durur ve drama alanında mükafata layık görülen oyunlar, daha çok mahallî tiyatrolarda sergilenmekte, ödül kazanan kitaplar ise çok satanlar listesinde yer almamaktadır. Bu ödül sisteminin yaşayan bir organizmayı andıran hali Afife Tiyatro Ödülleri’nde de izlendiği için ayrıntılı bahsetmek istedim. Seçici konsey ve heyetin çalışma mühletleri, prensipleri, yetkinlikleri, gönüllülük aslıyla temeli her şeyin yönetmeliklere uygun ilerletilmesi ile yıllardır saygınlığı en yüksek noktadaki ödüllerden biri olarak hayatımızda olmaya devam etmektedir.
Köklü, günümüzde sansasyonel tartışmaların da ağır yaşandığı, itibarlı ödül merasimlerinden bir başkası de Sinema Sanat ve Bilimleri Akademisi, günümüzde bilinen ismiyle Oscar Ödülleridir
Gelelim tiyatronun Oscar’ı olarak kabul edilen Tony Ödülleri’ne. Birinci olarak 1946 yılında verilmeye başlanan, Amerika’da New York kentinde düzenlenen bu ödül merasimi, Broadway’de sahnelenen beş yüz ve üstü seyirci kapasitesi olan salonlarda oynayan oyunlara verilmektedir. Tony Mükafatı adayları, 24 kişilik bir idari heyet tarafından belirlenmekte, oylama ise 42 kişilik farklı bir konsey tarafından gerçekleştirilmektedir. Her sene değişen oylama heyeti tiyatronun farklı alanlarında çalışan profesyonellerden seçilmektedir. Bu oylama konseyinde ödül kategorilerde yer alan uzmanlık alanlarında profesyonelleşmiş şahısların bulunması kaide koşulmaktadır. Bu mükafatları kıymetli kılan uzun soluklu olmaları yanında işin profesyonelleri tarafından, içinde hile barındırmayan, kurumsal yapılar olmalarından kaynaklanmaktadır.
Çok sayıda ödül merasimi içinden bu kadar seçki kâfi sanırım. Gelelim ülkemize. Tiyatro tarihimizi maalesef çok uzaklardan başlatamıyoruz. Çağdaş devir tiyatrosuyla başlatmak hakikat olacaktır. Osmanlının son periyotlarında gayrimüslim vatandaşlar tarafından icra edilen tiyatro sanatı, yasakları aşmak, kendine ilişkin tiyatro metinleri oluşturmak, konservatuvarlar açarak tiyatro için sanatkarlar yetiştirmek, sahneler açmak, kurumsallaşmak üzere ögelerle bugüne ulaştı. İşte bunların çabucak hepsi 100-150 yılın öyküsü. Bu türlü olunca ödül merasimlerinin dünyadaki örnekleri üzere devam edebilmesi ve uzun yıllara yayılması epeyce güç. Afife Tiyatro mükafatları bu manada zoru başaran bir yapı. Oraya gelmeden kısaca öteki ödüllerden bahsetmek isterim tabi ki.
1958 yılında genç yaşta vefat eden oyuncu İlhan İskender ismine verilmeye başlanan ve uzun yıllar da verilmeye devam eden İlhan İskender Tiyatro Ödülü, Türk tiyatrosu için kıymetli örneklerden biridir. 1974 yılına gelindiğinde ise uzun yıllar devam edecek olan Ulvi Uraz Tiyatro Ödülleri’ni hatırlamak gerekiyor. Günümüzde hala verilmekte olan İsmet Küntay Ödülleri ise on iki kategoride verilmektedir ve birinci olarak 1975 yılında verilmeye başlanmıştır. 1977 yılında Avni Dilligil’in ismine ailesi tarafından oluşturulan Avni Dilligil Tiyatro Ödülleri 2003 yılına kadar aralıksız verilmiştir. 1980 yılında kurulan İsmail Dümbüllü Ödülleri ise Müjdat Gezen tarafından düzenlenmiştir. Ödül merasimlerinden çoğunluğu kendi standardını oluşturmuş uzun yıllar devam etmiştir. Pek çok ödül merasimi ise birkaç yılın akabinde devamlılık sağlayamamıştır. 70’li yıllar ve 90’lı yıllar ödül merasimleri açısından varlıklı yıllar. İsmini süratlice geçeceğim, devam eden öteki mükafatlar de şöyle Bedia Muvvahit Ödülü, Sadri Alışık Tiyatro ve Sinema Oyuncu Ödülleri, Direklerarası Seyircileri Ödülleri, Ekin Yazın Dostları Tiyatro Ödülleri, Savaş Dinçel Tiyatro Ödülleri, Anadolu Tiyatro Ödülleri, Üstün Akmen Tiyatro Ödülleri, Gülriz Sururi-Engin Cezzar Tiyatro Teşvik Ödülü.
Açılış paragrafındaki vaade gelmem biraz vakit aldıysa da içinde biraz Pulitzer, bir kesim Oscar, bir tutam Tony olan Türk tiyatrosunun en itibarlı tiyatro mükafatı Afife’nin heykelciğine sonunda ulaştık. Bu ödül kazananın sevindiği, övündüğü; alamayanın kızdığı, küstüğü bir ödül. Afife Mükafatları özelinde adayların belirlenme sürecinin nasıl olduğunu, 25 yılda kendini daha objektif kriterlere yanlışsız nasıl taşıdığını anlatmalıyım ki tiyatro oyun afişlerinde ‘‘Afife … adayı ya da …Afife Ödüllü’’ üzere ayrıntıları gördüğünüzde beklenti çıtanız yüksekte olsun.
Afif Jale’den yani Türk tiyatrosunun fedaisinden size daha evvel bahsetmiş, hayat kıssası ilham olsun istemiştim. https://halktv.com.tr/makale/afife-jale-tiyatro-varsa-ben-varim-758310
Adresinden merak edenler göz atabilir. Ömrünün kalbine tiyatroyu koyan lakin sahneye çıkmasının önüne tekraren mahzurlar konulan Afife, öldüğünde yalnızca 39 yaşındaydı ve yapayalnızdı. İki gün sonra onun ismini taşıyan bu mükafatı alacak tiyatrocularla birlikte bizler aslında Afife’yi ve onun neferlerini ayakta alkışlıyor olacağız.
1997 yılından itibaren her yıl nizamlı olarak yapılan bu ödül merasiminde, günümüzde 4 özel mükafatla birlikte tiyatro alanında12 kategoride toplam 16 ödül verilmekte. Bu mükafatın fikri Haldun Dormen’e ilişkin ve en başından itibaren yani tam 25 yıldır Yapı Kredi mükafatın resmi destekçisi. 1997’de birinci ödül merasimi için yedi bireyden oluşan bir şura oluşturulmuştur. Oluşturulan bu birinci heyetin üyelerinden birçoğu alanında saygın akademisyen ve tiyatro alanında uzman şahıslardan oluşmaktadır. Ayşegül Yüksel, Can Kıraç, Dikmen Gürün, Hale Kuntay, Sevda Şener, Suat Özturna ve Tunç Yalman bu birinci ekiptedirler. Afife tiyatro Ödülleri’nde geçerli olacak yapıyı kurarak ödül kategorilerini, seçim idaresini ve heyet olarak nasıl bir yol izleyeceklerini belirlemişler ve ödül değerlendirmesini bu yapı ile 2003 yılına kadar devam ettirmişlerdir. Sonra yapıdaki değişimeler tıpkı dünyadaki üzere gereksinimlere ve sistemin daha emniyetli olmasına yönelik devam etmiştir. Birinci 12 yıl boyunca verilen ödül heykelciği İlhan Koman’ın Akdeniz heykeliyken, sonrasında yakından tanıdığımız tiyatro maskları olan tasarım Ertuğ Atlı’ya ilişkin.
Etiketler
