Pınar Hasret Aytaçlar*
Demokrasi, öbür bir deyişle ‘halkın gücü’ manasına gelen ‘demokratia’, birinci sefer MÖ 6. yüzyılın sonlarında, Yunan kent devletlerinden biri olan Atina’da ortaya çıktı. Hükümdarlar, oligarklar, aristokratlar ve devir dönem de tiranlar tarafından yönetilmiş olan Atinalılar, demokrasiyi bir günde tesis etmediler. Atina’da halkın gücünün hükümran olmasını sağlayan yer yüzyıllar içinde oluştu. Sonrasında, demokratik idaresi korumak ise onu kurmaktan çok daha büyük bir gayret ve azim gerektirdi. MÖ 508’den 322’ye kadar, 186 yıl boyunca Atina kenti, demokrasisini şuurlu ve kararlı bir biçimde, şiddetle korudu. Üstelik mecazen değil, gerçek şiddetle…
DEMOKRASİYE GİDEN YOL
Yunan kent devletleri birinci kuruldukları devirde hükümdarlar tarafından yönetiliyordu. Hükümdarın askeri, dinî ve yönetimsel tüm yetkileri elinde tuttuğu ve maddeleri iki dudağı ortasında belirlediği bu periyot MÖ 7. yüzyıla kadar devam etti. MÖ 7 ve 6. yüzyıllar, Yunan polisleri için, hükümdarın yetkilerini ortalarında bölüşen ve hepsi istisnasız aristokrat ailelere mensup olan arkhonlar ve idareye darbe yoluyla geçen tiranların çağı oldu. Sikkenin icadı ile kısa müddette gelişen para iktisadı, MÖ 7. yüzyılın kolonizasyon hareketiyle de birleşince kentlerin aristokrat sınıflarının uygunca zenginleşmesine neden olmuştu. Buğday yerine üzüm ve zeytin tarımına yönelen aristokratlar, ürettikleri şarap ve zeytinyağını ihraç ederek daha da zenginleştiler. Çiftliklerinde deniz çok ülkelerden getirdikleri ucuz köleleri çalıştırarak üretimi en düşük maliyetle gerçekleştiriyorlardı. Kentte yaşayan varlıklı ve soylu sınıf ile buğday yetiştirerek geçimini sağlamaya çalışan halk katmanı ortasında büyük bir gelir uçurumu vardı.
Toplumun büyük çoğunluğunu oluşturan ve çiftçilikle geçinen kısma mensup olanlar, vakitle aristokratlara borçlanmaya başladılar. Borçlarını ödeyebilmek için evvel topraklarını, sonra bu da yetmeyince kendilerini sattılar. MÖ 6. yüzyıl Atina’sında, borcunu ödeyemediği için köleleşmiş çok sayıda yurttaş vardı. Bazen, aristokratların ortasından çıkan güçlü şahıslar, uygunca yoksullaşan halkın umutlarına hitap ederek onların gücünü artlarına alıyor ve tiran oluyorlardı. Bu tiranların kimileri uygun işler yaparken, kıymetli bir kısmı da idare erkini kendi çıkarları için kullanmaktaydı. Sonuçta idarede kelam hakkı olmayan, gitgide yoksullaşan ve tümüyle mukadderatına terkedilmiş halk için isyan etmek kaçınılmaz olmuştu. Halkın aristokratlardan öncelikli talebi, kendi haklarını da koruyan maddelerin yazılı hale getirilmesi oldu. Bu noktada aristokratların alacağı hal Atina’nın bahtını belirleyebilirdi. Halkın isyanını şiddet kullanarak bastırmış olsalardı, tahminen de şu anda ‘demokrasinin beşiği’ olan Atina’dan değil de tıpkı Sparta üzere baskıcı ve dışa kapalı bir asker-devletten bahsediyor olacaktık. Fakat halkın talepleri, idareyi tiranların eline bırakmak istemeyen aristokratların nezdinde karşılık buldu ve Atina’nın yazılı maddelerinin oluşturulması için kollar sıvandı.
YASA KOYUCULAR DRAKON VE SOLON
Atina’nın birinci yazılı kanunları MÖ 621’de Drakon tarafından oluşturuldu. Bu kanunlar temel olarak, insan öldürme ve cinsel taarruz üzere hatalara verilecek cezaları içermekteydi. Öylesine ağır cezalar içeriyorlardı ki, “Drakon, maddelerini mürekkeple değil kanla yazdı” cümlesi uzun mühlet lisanlarda dolandı. Halkın taleplerine karşılık vermekten uzak, ceza kanunları olmanın ötesine geçemeyen bu merhametsiz yasalar Solon tarafından 594’te değiştirilinceye kadar yürürlükte kaldı. Kendisini aristokratlarla halk ortasındaki uyuşmazlığı çözmeye adayan Solon, 10 yıl müddetle geçerli olması öngörülen bir dizi ıslahat tasarladı. Öncelikle köylünün borçlarını sildi ve borcu yüzünden köleleşenlere özgürlüklerini geri verdi. Solon’un tahminen de en kıymetli ıslahatı, meclisin aristokratik yapısını değiştirmek için halkı servetine nazaran 4 sınıfa ayırması ve bu 4 sınıftan seçilen 100’er kişinin oluşturduğu 400’ler Meclisi’ni kurmasıydı. Halk Meclisi (ekklesia) ve Halk Mahkemesi (heliaia) de Solon periyodunda kurulmuştu. Halk Meclisi halkın iradesini temsil ediyordu. Halk Mahkemesi de tüm halka açık ve her vatandaşın heyet olarak vazife yapabildiği demokratik bir kurumdu. Atina’nın demokratikleşmesinin birinci adımları Solon ile atıldı fakat halkın servetlerine nazaran sınıflara ayrılması nedeniyle en yoksul kesim hala idarede yer alamıyordu. Borçları silinen çiftçinin kâfi sermayeye sahip olmadığı için kısa müddette aristokratlara tekrar borçlanması da bir mühlet sonra yeni düzenlemeler yapılmasını mecburî kıldı. Bu düzenlemeler, Alkmaionid sülalesinden soylu Kleisthenes tarafından gerçekleştirilecekti.
KLEİSTHENES VE DEMOKRASİ
Kleisthenes, aristokratların idaredeki inhisarını kırmayı hedefleyen ıslahatlarını MÖ 508’de hazırladı. Attika bölgesi, kent (Atina), kıyı ve iç bölge olarak üç idare bölgesine ayrıldı. Vatandaşlar da oturdukları bölge temel alınarak 10 kabileye ayrıldılar. Böylelikle, Solon’un serveti temel alan düzenlemesinin yerine, vatandaşların uğraş alanlarına nazaran sınıflandırıldığı ve kentte yaşayan zanaatkarlar ve tüccarların, iç bölgede yaşayan çiftçilerin ve kıyıda yaşayan denizci ve balıkçıların eşit temsil hakkına sahip olduğu bir tertip getirilmiş oldu. 400’ler Meclisi, her kabileden 50 kişinin iştirakiyle 500’ler Meclisi’ne dönüştürüldü ve yürütme organı olarak çalışmaya başladı. En üst meclis ise, 18 yaşını doldurmuş bütün yurttaşların üyesi olduğu Halk Meclisi idi ve kanunları oluşturmaktan sorumluydu.
Tiran öldürenler Harmodios ve Aristogeiton’u tasvir eden heykel kümesi. Yepyenisi bronz olan yapıtın Roma periyodu mermer kopyası. Napoli Ulusal Arkeoloji Müzesi. Kleisthenes ile birlikte, demokrasinin olmazsa olmaz unsurları Atina’nın politik hayatında yer bulmaya başladı. Bu unsurlar, herkesin yasalar karşısında eşit (isonomia), mecliste konuşma yapabilme özgürlüğüne sahip (isegoria) ve her makama gelebilme hakkına yani eşdeğerliliğe sahip olması (isotimia) idi. Kleisthenes ve akabinde gelecek olan Perikles, Atina demokrasisini kurmak ve mevcudiyetini korumak için büyük gayret sarf eden devlet insanlarıydı. Kleisthenes’i, bu değerli ıslahatları yürürlüğe koymaya götüren şartları biraz daha âlâ anlayabilmek için, Atina’nın tiranlarca yönetildiği uzunca periyoda bakmamız kâfi olacaktır. Kabaca MÖ 650 ile 550 yılları ortasındaki bir asırlık devir Yunan dünyası için tiranlar çağı olarak isimlendirilebilir. Çabucak tüm Yunan devletleri oligarşiden demokrasiye geçiş sürecinde tiranlarca yönetildikleri bir periyot yaşamışlardı. Bu tiranlar ekseriyetle genç, hırslı aristokratlar ortasından çıkıyor ve sıkıntı durumda olan alt sınıfların dayanağını toplayarak başa geçiyorlardı. Aristokrat idaresine karşı oldukları için halk tarafından sevilen bu bireyler, sürgüne gönderdikleri aristokratların el koydukları servetlerini ve topraklarını yoksul halka dağıtmakta, köle ithalini yasaklayarak ya da büyük kamu binalarının inşasına girişerek özgür halka iş imkânı yaratmaktaydılar. Halkın düşüncelerini kökten çözmeyen ancak süreksiz bir rahatlama yaratan uygulamaları sayesinde uzun mühletler iktidarda kalıyorlardı. Halk ise, toplumsal ve siyasi bir eşitlik hakkının peşinden koşmaksızın, günü kurtaran ekonomik tahlillere kanaat ederek yaşayıp gidiyordu. Ta ki tekrar iktidar olmak isteyen ve tiranların baş düşmanı olan aristokratlar tarafından kışkırtılana kadar… Tiranlardan kurtulmak isteyen aristokrat kısmın propagandaları, halkın süreksiz tahlillerle kalıcı bir refah seviyesine ulaşamaması ile birleşince, Yunan kentlerindeki tiranların saadet periyodu de kapanmış oldu. Bir vakitlerin kahraman kurtarıcıları da katli vacip sayılan zalim diktatörler olarak kendilerine kaçacak yer aradılar.
Atina’da tiran Hipparkhos’u öldüren Harmodios ve Aristogeiton’u tasvir eden, Kopenhag Ressamı tarafından yapılmış vazo resmi. Würzburg, Martin von Wagner Müzesi. MÖ 475-470. Atina örneği, başka Yunan kentlerinde de misal biçimde yaşanmış olan bu süreci açık bir halde gözlerimizin önüne sermektedir: Atina devletinin, hatta tüm Yunan kent devletlerinin en kıymetli tiranlarından biri sayılan Peisistratos, MÖ 561’den 527’de ölünceye dek, Atina’da üç sefer tiran olmuştu. Atinalılar, onun iktidarı devrinde refah ve barış içinde yaşadılar. Halk için çalışan ve Atina’ya zenginlik ve istikrar kazandıran bu tiran, zorba ve baskıcı benzerlerinin bilakis, her vakit hayranlıkla anılan bir kişilikti. Lakin öldüğünde yerine geçen oğulları, babaları üzere hayırsever yöneticiler olmadılar. Bilakis, sahip oldukları iktidar gücünü kendi çıkarları için kullandıklarından, kısa müddette halkın öfkesi ile karşılaştılar ve nihayet 514 yılında, Harmodios ve Aristogeiton isimli iki Atinalı tarafından suikaste uğradılar. Bu suikast sonucu Hipparkhos ölürken, kardeşi Hippias kaçarak Perslere sığındı. Tiran öldürenler kahraman ilan edildi ve heykelleri dikildi. Heykellerin parası kamu fonundan ödendi ki bu da Atina için bir birinciydi. Zira kamu parasıyla dikilen heykeller lakin yaradanlara ilişkin olabilirdi. Atina’da tiranların öldürülmesi aslında demokrasinin de kurucu hareketi olmuştu.
Atinalılar tiranlardan kurtulmuştu ve bundan sonra tekrar bir tiranlık idaresi altında yaşamamak konusunda kararlıydılar. Toplum içerisinde yükselen bir kişinin darbeyle idareye gelmemesi için tedbirler alınmalıydı. Bu nedenle Kleisthenes, ismini çömlek modülleri manasına gelen ‘ostraka’dan alan ‘ostrakismos’ yani “Çanak Çömlek Mahkemeleri”ni oluşturdu. Bu mahkeme şöyle çalışıyordu:
Atina Agorası kazılarında bulunan ve üzerlerinde sürgüne gönderilmesi istenen bireylerin adının yazılı olduğu çanak çömlekler (ostraka).
Atina, bir yılı idari devirlere ayırmıştı. “Prytaneia” denen bu idari devirler sayesinde her kabile mecliste eşit olarak yer alabilmekteydi. Yılın 6’ncı prytaneia’sında meclis lideri o yıl için ostrakismos uygulanıp uygulanmayacağını oya sunardı. Halk içerisinde sivrilen ve tiran olmasından korkulan kişi ya da şahısların varlığı durumunda 8’inci prytaneia’da ostrakismos yapılmasına karar verilirdi. Mümkün tiranı, şimdi tehlike oluşturmadan defetmeyi amaçlayan mahkeme agorada, tiran öldürenler heykelinin bulunduğu alanda kurulurdu. Tüm vatandaşlar, tiran olabileceğini düşündüğü ismi bir çanak çömlek kesimine yazarak kapalı olarak yere bırakırdı. Daha sonra çömlekler sayılır ve muhakkak bir ismin halkın çoğunluğu tarafından yazılmış olması durumunda, o kişinin 10 yıl boyunca kente girişi yasaklanırdı. Kendisine rastgele bir ceza uygulanmaz, servetine el konulmaz ve prestijini kaybetmesine müsaade verilmezdi. Lakin demokrasinin selameti için 10 yıllığına sürgüne gönderilirdi. Atina’da tiranlığa karşı bir yasa Kleisthenes’den evvel de vardı ve Areopagos Meclisi, yani aristokratlar meclisi tarafından yönetiliyordu. Kleisthenes ise kararı halka bırakmıştı. MÖ 508’de yürürlüğe konulan Çanak Çömlek Mahkemesi, 488 yılına kadar, yani 20 sene uygulanmadı. Muhtemelen, yeni demokratik ıslahatların sağladığı huzur ortamında buna gerek duyulmamıştı.
Ancak 488 ile 415 yılları ortasında yaklaşık 15 sefer Çanak Çömlek Mahkemesi kuruldu ve potansiyel tiranlar böylece bertaraf edildi. Ostrakismos, yalnızca Atina’da uygulanan bir mahkeme değildi. İçlerinde Efes, Milet, Megara, Argos üzere büyük Yunan devletlerinin de olduğu geniş bir coğrafyada uygulama alanı bulmuştu. Syrakusai üzere birtakım yerlerde, isimler çanak çömlek kesimleri yerine zeytin yapraklarına ya da günümüze ulaşamayan diğer gereçler üzerine yazılıyor, bu nedenle de öteki başka isimlerle isimlendiriliyordu. Ostrakismos, demokratik idare işleyişinin rayına oturması ile birlikte, MÖ 5. yüzyıl sonlarından itibaren gittikçe seyrekleşerek ortadan kalktı. Bu tarihten itibaren uygulanmamasının en değerli nedenlerinden biri de tiranlık tehlikesinden kurtulmak için bulunan bu tekniğin, bir müddet sonra iktidardaki yöneticilerin taraftar toplayarak rakiplerini sürgüne gönderme ve hasebiyle kendi iktidarlarını daha da güçlendirme maksatlarına hizmet eder hale dönüşmesi olmalıdır. Ayrıyeten bu mahkemeler, güçlü ve tesirli şahıslar sürgüne gönderildiği için liyakatsiz yöneticilerin başa gelmesine, halk için çalışmaya istekli idealist şahısların sürgün endişesiyle kamu işlerinde vazife almaktan kaçınmasına, halk ortasında hizip kavgalarının, çekişmelerin toplum huzurunu bozacak kadar artmasına ve dedikoduculuğun, iftiranın, casusluğun neredeyse birer mesleğe dönüşmesine neden olmuştu. Tüm bu nedenler ostrakismos uygulamasını geçersiz kılmış olsa da 5. yüzyıl sonuna gelindiğinde Yunan kentlerinde tiranlık tehdidi hala mevcuttu. Oligarşik nizamı geri getirmek isteyen aristokratlar da mevcut her sorunu demokratik sistemin yetersizliklerine bağlayarak halkı etkilemeye çalışıyorlardı. Peloponnesos Savaşı ile zayıflamış olan Atina’da, bu aristokratlar bir ölçüde başarılı da oldular. 400’ler Darbesi olarak isimlendirilen teşebbüsün akabinde Atina, 10 ay müddetince oligarşiyle yönetildi. Bu rejimden mutlu kalmayan Atinalılar, idaresi devirdiler ve demokrasiyi korumak için daha tesirli yollar aramaya giriştiler.
ANTİ-TİRAN YASALARI
MÖ 410 ile 280 yılları ortasında, Atina ve başka birtakım Yunan kent devletlerinde, demokrasi aksisi tehditlere yönelik oluşturulmuş tiran aksisi kanunlara rastlıyoruz. Atina, Eretria, Eresos, Troya üzere kentlerin tiran zıddı kanunları günümüze ulaştı. Atinalılar bu maddeleri iki sefer yürürlüğe koymak zorunda kaldı. Bunların birincisi 410 yılındaki Demophantos Kararnamesi ve oburu de 336’daki Eukrates Yasası’dır. Bu kanunların tümü özetle, tiran olmaya teşebbüs edenlerin öldürülmesini buyurur. Demophantos Kararnamesi’nin içeriğinden de anlaşılacağı üzere, tiranları öldürerek bertaraf etmek, onurlu ve kahramanca bir haldir:
“Herhangi biri Atina’daki demokrasiyi ortadan kaldırır ya da kaldırılmasından sonra bir kamu misyonunu üstlenirse, halkın düşmanı olacak ve katili cezasız kalacaktır. Bu kişinin mülküne el konulacak ve onda bir kısmı tanrıçaya sunulacaktır. Bu türlü bir adamı öldüren ya da öldürülmesini planlamaya yardım eden, kirlenmemiş ve rastgele bir günah işlememiş sayılacaktır. Tüm Atinalılar, bu türlü bir adamı öldürmek için kabileler ve mahallî idareler tarafından kurban adanarak yemin etmelidirler. Yemin şu biçimde olacaktır: Şayet gücüm yeterse, kelamım ve hareketimle, oylarım ve ellerimle, Atina’daki demokrasiyi kim ortadan kaldırır, kaldırılmasından sonra rastgele bir kamu vazifesini üstlenir, tiran olmaya çalışır yahut tiranlık kurulması için yardımcı olursa, onu öldüreceğim. Ve şayet birileri bu türlü birini öldürürse, öldüreni hem rablerin hem de ruhların gözünde kirlenmemiş olarak kabul edeceğim. Zira o, Atinalıların bir düşmanını öldürmüştür. Öldürülen kişinin tüm mallarını satıp yarısını da katile vereceğim. Şayet biri bu türlü bir adamı öldürdükten sonra yahut öldürmeye çalışırken hayatını kaybederse, Harmodios ve Aristogeiton ve onların soyundan gelenlere yapıldığı üzere hem onun hem de çocuklarının bakımını üstleneceğim.”
Öyle görünüyor ki, çok uzun müddet boyunca tiranlık ve oligarşi tehdidi, Yunan kentlerinin üzerinde sallanan bir Demokles kılıcı olmaya devam etmişti. Hatta Büyük İskender’in, fethettiği tüm kentlerin demokrasiyle yönetilmesini emretmesinden sonra bile… Yunan kent devletlerinin halkları, demokrasi yolunda ilerlerken karşılarına çıkan pürüzleri aşmak için daima gayret ettiler. Bunun için mahkemeler kurup, zalim yöneticileri öldürmeyi legal kılan yasalar oluşturdular. Tüm bunlar, insan haklarını temel alan çağdaş toplumun unsurlarına taban tabana zıt, şiddet yanlısı uygulamalar oldukları için tarihe gömülmüş olsalar da baskıya karşı direnme hakkının birinci örnekleri olarak ve demokrasiden vazgeçmeme kararlılığında ne kadar haklı olunduğunu kanıtlarcasına orada duruyorlar.
*Ege Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Eskiçağ Lisanları ve Kültürleri Bölümü
